Zakaz konkurencji po rozwiązaniu umowy

Wynikający z ogólnego obowiązku lojalności (art. 760 Kodeksu cywilnego) obowiązek agenta niepodejmowania działalności konkurencyjnej wobec działalności dającego zlecenie istnieje tylko w czasie trwania umowy agencyjnej. Nie ma zatem przeszkód, aby po rozwiązaniu umowy agencyjnej agent podjął taką działalność, np. poprzez zawarcie kolejnej umowy agencyjnej z konkurentem byłego dającego zlecenie.

Jeżeli dający zlecenie chciałby uchronić się przed ryzykiem utraty części swojej klienteli wskutek działalności konkurencyjnej agenta po rozwiązaniu umowy, musi zastrzec w umowie agencyjnej – lub w odrębnej umowie – odpowiedni zakaz konkurencji.

Ustawodawca stawia jednakże tego rodzaju klauzulom pewne ograniczenia.

Po pierwsze, zakaz konkurencji musi być zastrzeżony w formie pisemnej pod rygorem nieważności (art. 764⁶ § 1 Kodeksu cywilnego).

Po drugie, zakaz musi dotyczyć grupy klientów lub obszaru geograficznego, objętych działalnością agenta, wykonywaną na podstawie umowy agencyjnej (art. 764⁶ § 1 Kodeksu cywilnego). Zakaz konkurencji będzie zatem nieskuteczny, jeżeli np. działalność agenta została w umowie agencyjnej ograniczona do województwa mazowieckiego, a zakaz konkurencji dotyczy województwa lubelskiego.

Po trzecie, zakaz musi dotyczyć rodzaju towarów lub usług stanowiących przedmiot umowy agencyjnej (art. 764⁶ § 1 Kodeksu cywilnego).

Po czwarte, zakaz nie może być zastrzeżony na okres dłuższy niż dwa lata od rozwiązania umowy agencyjnej (art. 764⁶ § 2 Kodeksu cywilnego). W przypadku zastrzeżenia zakazu na okres dłuższy, ulega on skróceniu do lat dwóch.

Ustawodawca nie wymaga, aby klauzula konkurencyjna przewidywała wynagrodzenie dla agenta za niepodejmowanie działalności konkurencyjnej. Jeżeli strony tej kwestii nie uregulowały, to agentowi należy się suma pieniężna w wysokości odpowiedniej do korzyści osiągniętych przez dającego zlecenie na skutek ograniczenia działalności konkurencyjnej oraz utraconych z tego powodu możliwości zarobkowych agenta (art. 764⁶ § 4 Kodeksu cywilnego).

Ustawodawca zezwala, aby klauzula konkurencyjna wyłączała prawo agenta do wynagrodzenia (art. 764⁶ § 3 Kodeksu cywilnego). Regulacja ta może budzić poważne wątpliwości z punktu widzenia postulatu ochrony agenta jako słabszej strony umowy agencyjnej.

Mimo skutecznego zastrzeżenia klauzuli konkurencyjnej może się zdarzyć, że nastąpią okoliczności, których skutkiem będzie uchylenie lub modyfikacja skutków z niej wynikających.

Po pierwsze, klauzula konkurencyjna może zostać odwołana przez dającego zlecenie (art. 764⁷ Kodeksu cywilnego). Dający zlecenie może złożyć agentowi oświadczenie o odwołaniu – w formie pisemnej pod rygorem nieważności – do dnia rozwiązania umowy agencyjnej. Terminowe złożenie takiego oświadczenia ma ten skutek, że a) agent po rozwiązaniu umowy agencyjnej może prowadzić działalność konkurencyjną; b) po upływie sześciu miesięcy od dnia odwołania dający zlecenie jest zwolniony z obowiązku wypłaty wynagrodzenia z tytułu klauzuli konkurencyjnej.

Po drugie, jeżeli umowa agencyjna została rozwiązana na skutek okoliczności, za które agent ponosi odpowiedzialność, dający zlecenie nie ma obowiązku wypłacania agentowi wynagrodzenia z tytułu klauzuli konkurencyjnej (art. 764⁶ § 3 Kodeksu cywilnego). Regulacja ta może budzić poważne wątpliwości co do zgodności z Konstytucją.

Po trzecie, jeżeli agent wypowiedział umowę na skutek okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi dający zlecenie, może on zwolnić się z obowiązku przestrzegania ograniczenia działalności konkurencyjnej poprzez złożenie dającemu zlecenie oświadczenia na piśmie przed upływem miesiąca od dnia wypowiedzenia (art. 764⁸ Kodeksu cywilnego).

Autorzy:
Zefiryna Bartman, radca prawny (Kancelaria BARTMAN)
dr Dariusz Bucior, prawnik (Kancelaria BARTMAN, Katedra Prawa Handlowego KUL)