Obowiązki dającego zlecenie

1. Obowiązek zapłaty wynagrodzenia

a) rodzaje wynagrodzenia

Podstawowym obowiązkiem dającego zlecenie jest obowiązek wypłaty wynagrodzenia za usługi świadczone przez agenta. Obowiązek ten stanowi element przedmiotowo istotny umowy agencyjnej (art. 758 § 1 Kodeksu cywilnego).

Dla kwalifikacji umowy jako umowy agencyjnej nie jest konieczne określenie przez strony formy (sposobu) wynagrodzenia. Wynika to bezpośrednio z art. 758¹ § 1 Kodeksu cywilnego: „Jeżeli sposób wynagrodzenia nie został w umowie określony, agentowi należy się prowizja”. Ważne jest jedynie, aby strony były zgodne co do tego, że przyjmujący zlecenie świadczyć ma swoje usługi odpłatnie.

Strony umowy agencyjnej mogą dowolnie ukształtować sposób wynagrodzenia czynności agenta, ustawa nie wprowadza tu bowiem żadnych ograniczeń. Najczęściej strony umawiają się, że agent będzie otrzymywał wynagrodzenie od każdej umowy zawartej – wskutek działalności agenta – między dającym zlecenie a klientem, w wysokości określonej procentowo w stosunku do wartości świadczenia będącego przedmiotem takiej umowy (np. 5% świadczenia pieniężnego należnego od klienta), ewentualnie w stałej wysokości niezależnie od wartości danej umowy (np. 10 zł od każdej umowy). Przede wszystkim na tego rodzaju wynagrodzenie ukierunkowane są kodeksowe przepisy o prowizji (art. 758¹, 761-761⁶ Kodeksu cywilnego), rozumianej jako wynagrodzenie, „którego wysokość zależy od liczby lub wartości zawartych umów” (art. 758¹ § 2 Kodeksu cywilnego).

Spośród innych spotykanych w praktyce sposobów wynagrodzenia – występujących najczęściej obok, niekiedy jednak zamiast prowizji – można przykładowo wymienić: wynagrodzenie stałe, uniezależnione od wyników działalności agenta, wynagrodzenie w postaci udziału w zysku lub obrocie dającego zlecenie czy też tzw. gwarancję prowizji (niem. Garantieprovision), polegającą na kombinacji wynagrodzenia stałego z wynagrodzeniem prowizyjnym w ten sposób, że agent uzyskuje co miesiąc określoną stałą kwotę (niezależną od wyników jego działalności), prowizje zaś otrzymuje gdy i o ile przekroczą one wynagrodzenie stałe.

b) zakres umów będących podstawą prowizji agenta

Cechą charakterystyczną wynagrodzenia w formie prowizji jest okoliczność, że należy się ono wyłącznie w sytuacji, gdy dojdzie do zawarcia umowy między dającym zlecenie a klientem. Oczywiście musi być to taka umowa, przy której agent – zgodnie z treścią umowy agencyjnej – miał pośredniczyć. Umowa mająca być podstawą prowizji musi być ważna, co oznacza, że prowizja się nie należy, jeżeli nie są spełnione przesłanki ważności takiej umowy (np. niezachowanie formy szczególnej wymaganej przez ustawę pod rygorem nieważności), lub jeżeli nastąpi unieważnienie umowy (np. klient uchyli się od skutków prawnych umowy zawartej pod wpływem błędu).

Treść przepisów KC regulujących prowizję pozwala na wyróżnienie kilku grup umów mogących stanowić podstawę prowizji:

Po pierwsze, umowy zawarte w czasie trwania umowy agencyjnej w wyniku działalności agenta (art. 761 § 1 Kodeksu cywilnego). Jest to podstawowa grupa umów będących podstawą prowizji.

Po drugie, umowy zawarte w czasie trwania umowy agencyjnej z klientami pozyskanymi przez agenta poprzednio dla umów tego samego rodzaju (art. 761 § 1 Kodeksu cywilnego). Powołany przepis jest traktowany jako instrument ustawowej ochrony klienteli pozyskanej przez agenta dla dającego zlecenie (niem. Kundenschutz). Jeżeli zatem agent pośredniczy przy sprzedaży towarów X produkowanych przez dającego zlecenie i pozyska klienta dla tych towarów, to będzie otrzymywał prowizję od każdej umowy zawartej między dającym zlecenie a klientem i dotyczącej towarów X, niezależnie od tego, czy do zawarcia kolejnej umowy doszło w wyniku bezpośredniej działalności agenta czy też nie. W umowie agencyjnej strony mogą jednak wyłączyć prawo agenta do prowizji od kolejnych umów.

Po trzecie, umowy zawarte w czasie trwania umowy agencyjnej bez udziału agenta z klientami objętymi wyłącznością agenta (art. 761 § 2 Kodeksu cywilnego). Z prawem wyłączności przysługującym agentowi mamy do czynienia wtedy, gdy dający zlecenie zobowiązał się nie zawierać umów z określonymi klientami za pośrednictwem innych agentów, ewentualnie zobowiązał się także nie zawierać takich umów osobiście, bez pośrednictwa agenta, któremu przyznał prawo wyłączności. Wyłączność może dotyczyć określonego kręgu klientów (np. klienci-hurtownicy) lub określonego obszaru geograficznego (np. klienci z województwa mazowieckiego). Praktyczną konsekwencją prawa wyłączności jest przysługiwanie agentowi prowizji od każdej umowy zawartej z klientem objętym wyłącznością, niezależnie od tego, czy do zawarcia umowy doszło przy udziale agenta czy też nie. Jeżeli dający zlecenie zawrze umowę z klientem z naruszeniem prawa wyłączności przyznanego agentowi, to niezależnie od obowiązku zapłaty prowizji, takie zachowanie może być uznane za naruszenie umowy i w konkretnych okolicznościach stanowić podstawę wypowiedzenia umowy agencyjnej bez zachowania terminów wypowiedzenia (art. 764² § 1 Kodeksu cywilnego).

W umowie agencyjnej strony mogą wyłączyć prawo do prowizji od umów zawartych bez udziału agenta z klientami objętymi jego wyłącznością.

Od agenta wyłącznego należy odróżnić tzw. agenta „rejonowego” (niem. Bezirksvertreter). Jest to agent, któremu dający zlecenie powierzył określony obszar geograficzny z zastrzeżeniem, że agent ma prawo do prowizji od każdej umowy zawartej z klientem z danego obszaru, niezależnie od tego, czy do zawarcia umowy doszło przy udziale agenta. Różnica między agentem wyłącznym a agentem „rejonowym” jest taka, że w przypadku agenta „rejonowego” zawarcie przez dającego zlecenie umowy bez udziału agenta nie stanowi naruszenia umowy i tym samym nie jest sankcjonowane.

Po czwarte, umowy zawarte po rozwiązaniu umowy agencyjnej. Zgodnie z art. 761¹ § 1 Kodeksu cywilnego agent może żądać prowizji od umowy zawartej po rozwiązaniu umowy agencyjnej, jeżeli – przy spełnieniu przesłanek z art. 761 Kodeksu cywilnego – propozycję zawarcia umowy dający zlecenie lub agent otrzymał od klienta przed rozwiązaniem umowy agencyjnej. Chodzi tu o umowy, przy których agent pośredniczył, ewentualnie o umowy z klientami wcześniej przez niego pozyskanymi lub objętymi jego wyłącznością. Poza tym, agent może żądać prowizji od umowy zawartej po rozwiązaniu umowy agencyjnej także wtedy, gdy do jej zawarcia doszło w przeważającej mierze w wyniku jego działalności w okresie trwania umowy agencyjnej, a zarazem w rozsądnym czasie od jej rozwiązania.

c) powstanie i wymagalność roszczenia prowizyjnego

Samo zawarcie umowy między dającym zlecenie a klientem nie oznacza, że agent posiada już wymagalne roszczenie o zapłatę prowizji. Ustawa uzależnia bowiem prawo do prowizji od okoliczności związanych z wykonaniem umowy z klientem. Zgodnie z art. 761³ § 1 Kodeksu cywilnego agent nabywa prawo do prowizji w razie zajścia jednego z następujących zdarzeń: a) nadejście terminu spełnienia świadczenia przez dającego zlecenie; b) faktyczne spełnienie świadczenia przez dającego zlecenie; c) faktyczne spełnienie świadczenia przez klienta. Strony mogą w umowie agencyjnej w sposób odmienny uregulować moment powstania roszczenia o prowizję, jednakże nie mogą się umówić, że agent nabywa prawo do prowizji później niż w chwili, w której klient spełnił świadczenie albo powinien był je spełnić, gdyby dający zlecenie spełnił świadczenie (art. 761³ § 1 zd. 2 Kodeksu cywilnego).

Z powołanych przepisów wynika, że agent – jeśli idzie o uprawnienie do prowizji – ponosi ryzyko niewykonania umowy między dającym zlecenie a klientem. Zasada ta znajduje wyraźne potwierdzenie w treści art. 761⁴ Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym agent nie może żądać prowizji, gdy oczywiste jest, że umowa z klientem nie zostanie wykonana na skutek okoliczności, za które dający zlecenie nie ponosi odpowiedzialności, jeżeli zaś prowizja została już agentowi wypłacona, podlega ona zwrotowi. Nie są dopuszczalne postanowienia, które w zakresie prowizji przerzucałyby na agenta ryzyko niewykonania umowy z klientem w sposób dalej idący, niżby to wynikało z art. 761⁴ Kodeksu cywilnego.

Roszczenie o zapłatę prowizji staje się wymagalne z upływem ostatniego dnia miesiąca następującego po kwartale, w którym agent nabył prawo do prowizji (art. 761³ § 3 Kodeksu cywilnego). Ustawa przyjmuje zatem kwartalny system rozliczania prowizji agenta. Umowa agencyjna może jednak regulować moment wymagalności prowizji w inny sposób, byleby nie był to sposób mniej korzystny dla agenta od tego przewidzianego w art. 761³ § 3 Kodeksu cywilnego.

d) wysokość prowizji

Prowizja została zdefiniowana przez ustawodawcę jako wynagrodzenie, którego wysokość zależy od liczby lub wartości zawartych umów (art. 758¹ § 2 Kodeksu cywilnego). Wysokość prowizji winna zostać zatem określona w umowie agencyjnej procentowo w stosunku do wartości świadczenia będącego przedmiotem takiej umowy (np. 5% świadczenia pieniężnego należnego od klienta), ewentualnie w stałej wysokości niezależnie od wartości danej umowy (np. 10 zł od każdej umowy).

Jeżeli umowa agencyjna nie określa wysokości prowizji (co zdarza się wyjątkowo), to prowizja należy się w wysokości zwyczajowo przyjętej w stosunkach danego rodzaju, w miejscu działalności prowadzonej przez agenta, a w razie niemożności ustalenia prowizji w ten sposób, agentowi należy się prowizja w odpowiedniej wysokości, uwzględniającej wszystkie okoliczności bezpośrednio związane z wykonaniem zleconych mu czynności (art. 758¹ § 3 Kodeksu cywilnego).

e) obowiązek rozliczenia prowizji

Ustawodawca wprowadza pewne mechanizmy mające na uwadze deficyt informacyjny agenta w zakresie informacji o należnych mu prowizjach; deficyt, który występuje zwłaszcza wtedy, gdy agent nie ma pełnomocnictwa, a umowy z klientami są zawierane i wykonywane przez dającego zlecenie.

Po pierwsze, dający zlecenie jest obowiązany w rozsądnym czasie zawiadomić agenta o przyjęciu lub odrzuceniu propozycji zawarcia umowy oraz o niewykonaniu umowy, przy której zawarciu agent pośredniczył lub którą zawarł w imieniu dającego zlecenie (art. 760² § 2 Kodeksu cywilnego). Ponadto – w przypadku agenta wyłącznego – dający zlecenie obowiązany jest w rozsądnym terminie zawiadomić agenta o zawarciu bez udziału agenta umowy z klientem objętym wyłącznością agenta (art. 761 § 2 zd. 2 Kodeksu cywilnego).

Po drugie, dający zlecenie obowiązany jest złożyć agentowi oświadczenie zawierające dane o należnej mu prowizji nie później niż w ostatnim dniu miesiąca następującego po kwartale, w którym agent nabył prawo do prowizji. Oświadczenie to winno wskazywać wszystkie dane stanowiące podstawę do obliczenia wysokości należnej prowizji (art. 761⁵ § 1 Kodeksu cywilnego). Powyższy obowiązek rozliczenia prowizji nie może być przez strony wyłączony w umowie agencyjnej.

Po trzecie, agent może domagać się udostępnienia informacji potrzebnych do ustalenia, czy wysokość należnej mu prowizji została prawidłowo obliczona, w szczególności może domagać się wyciągów z ksiąg handlowych dającego zlecenie albo żądać, aby wgląd i wyciąg z tych ksiąg został zapewniony biegłemu rewidentowi wybranemu przez strony. Uprawnienia te agent może również realizować w drodze sądowej (art. 761⁵ § 2-4 Kodeksu cywilnego).

2. Obowiązek lojalności

Ustawodawca nakłada obowiązek lojalności nie tylko na agenta, ale również na dającego zlecenie (art. 760 Kodeksu cywilnego). Także bowiem dający zlecenie poprzez zawarcie umowy agencyjnej uzyskuje realny wpływ na interesy agenta, co znajduje wyraz chociażby w obowiązku agenta przestrzegania wskazówek dającego zlecenie. Dlatego też uzasadnione jest obciążenie dającego obowiązkiem lojalności względem agenta (jako podmiotu z reguły dodatkowo uzależnionego gospodarczo od dającego zlecenie).

Obowiązek lojalności dającego zlecenie przejawia się przede wszystkim w obowiązku wspierania działalności agenta oraz udzielania mu informacji, a także w obowiązku uwzględniania w swoich działaniach godnych ochrony interesów agenta.

Z ogólnego obowiązku lojalności można wyprowadzić szereg obowiązków szczegółowych, przede wszystkim:

a) obowiązek przekazywania dokumentów

Zgodnie z art. 760² § 1 Kodeksu cywilnego dający obowiązany jest przekazywać agentowi dokumenty potrzebne do prawidłowego wykonania umowy. Może tu chodzić przykładowo o takie dokumenty jak: cenniki, wzory i warunki umów, materiały reklamowe.

b) obowiązek przekazywania informacji

Obowiązek dającego zlecenie przekazywania informacji jest uregulowany w kilku przepisach.

Po pierwsze, dający zlecenie obowiązany jest przekazywać agentowi informacje potrzebne do prawidłowego wykonania umowy (art. 760² § 1 Kodeksu cywilnego). Mogą być to przykładowo informacje o planowanej wielkości produkcji dającego zlecenie, zamierzonych zmianach w zakresie oferowanych przez dającego zlecenie cen i warunków umów, informacje na temat klientów, z którymi dający zlecenie nie chce utrzymywać kontaktów itp.

Po drugie, dający zlecenie obowiązany jest w rozsądnym czasie zawiadomić agenta o przyjęciu lub odrzuceniu propozycji zawarcia umowy oraz o niewykonaniu umowy, przy której zawarciu agent pośredniczył lub którą zawarł w imieniu dającego zlecenie (art. 760² § 2 Kodeksu cywilnego). Informacje te mają znaczenie dla agenta z punktu widzenia jego uprawnienia do prowizji.

Po trzecie, dający zlecenie obowiązany jest zawiadomić w rozsądnym czasie agenta o tym, że liczba umów, których zawarcie przewiduje, lub wartość ich przedmiotu będzie znacznie niższa niż ta, której agent mógłby normalnie się spodziewać (art. 760² § 3 Kodeksu cywilnego).

Po czwarte, dający zlecenie obowiązany jest w rozsądnym czasie zawiadomić agenta o zawarciu umowy z klientem objętym prawem wyłączności agenta (art. 761 § 2 zd. 2 Kodeksu cywilnego).

Po piąte, na dającym zlecenie ciążą szczególne obowiązki informacyjne związane z rozliczeniem prowizji (art. 761⁵ Kodeksu cywilneg).

Autorzy:
Zefiryna Bartman, radca prawny (Kancelaria BARTMAN)
dr Dariusz Bucior, prawnik (Kancelaria BARTMAN, Katedra Prawa Handlowego KUL)