Obowiązki agenta

1. Obowiązek pośredniczenia/zawierania umów

Jest go podstawowy obowiązek agenta, uwzględniony w ustawowej definicji umowy agencyjnej (art. 758 § 1 Kodeksu cywilnego). Zob. w tym zakresie rozważania na temat pojęcia umowy agencyjnej.

2. Obowiązek lojalności i jego konkretyzacja

Zgodnie z art. 760 Kodeksu cywilnego każda ze stron umowy agencyjnej obowiązana jest do zachowania lojalności wobec drugiej. W przypadku agenta obowiązek ten znajduje uzasadnienie w fakcie, iż agent, działając na rzecz dającego zlecenie, uzyskuje realny wpływ na sferę jego interesów. Dlatego też – ogólnie rzecz ujmując – obowiązek lojalności agenta względem dającego zlecenie oznacza, że agent winien strzec interesów dającego zlecenie, czyli podejmować czynności służące tym interesom oraz nie dokonywać takich, które tym interesom mogą szkodzić. Agent bywa określany mianem strażnika interesów przedsiębiorcy (niem. Interessenwahrer des Unternehmers).

W dyrektywie Rady 86/653/EWG z 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek obowiązek lojalności znalazł wyraz w art. 3 ust. 1: „Przedstawiciel handlowy, wykonując swoją działalność, musi realizować interesy zleceniodawcy oraz postępować sumiennie i zgodnie z zasadą dobrej wiary”.

Z tak ogólnie ujętego obowiązku lojalności można wyprowadzić – co też częściowo czyni sam ustawodawca (art. 760¹ § 1 Kodeksu cywilnego) – szereg obowiązków szczegółowych, przede wszystkim:

a) obowiązek informacyjny

Obowiązek ten wynika wprost z art. 760¹ § 1 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że agent jest obowiązany przekazywać wszelkie informacje mające znaczenie dla dającego zlecenie. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o informacje o każdej umowie, przy której agent pośredniczył, lub którą zawarł z imieniu dającego zlecenie (por. § 86 ust. 2 niemieckiego kodeksu handlowego). Poza tym dla dającego zlecenie mogą mieć znaczenie informacje dotyczące sytuacji na rynku (oczekiwań klientów, ofert konkurencyjnych przedsiębiorców), wiarygodności kredytowej klienta, naruszenia przez niego umowy, zdolności agenta do wykonywania umowy (np. informacje o jego chorobie) itp. Ustawa nie wskazuje, z jaką częstotliwością agent winien wykonywać obowiązek informacyjny. Nie ma przeszkód, aby kwestie te uregulować w umowie. Należy jednak pamiętać o tym, że daleko idące związanie agenta obowiązkiem informacyjnym może wpłynąć na ocenę istnienia podporządkowania charakterystycznego dla stosunku pracy i tym samym na uznanie, że dana umowa w rzeczywistości jest umową o pracę, a nie umową agencyjną.

W umowie agencyjnej nie można wyłączyć obowiązku informacyjnego agenta (art. 760¹ § 2 Kodeksu cywilnego). Nie ma jednak przeszkód, aby obowiązek ten w umowie skonkretyzować (np. co do zakresu przekazywanych informacji, sposobu i częstotliwości ich przekazywania).

b) obowiązek przestrzegania wskazówek

Obowiązek ten uregulowany jest w art. 760¹ § 1 Kodeksu cywilnego, stanowiącym, że agent jest obowiązany przestrzegać wskazówek dającego zlecenie uzasadnionych w danych okoliczności. Uzasadnienie tego obowiązku jest zrozumiałe, jeżeli zważy się, że agent jest strażnikiem interesów dającego zlecenie. Wskazówki dającego zlecenie mogą przykładowo dotyczyć takich kwestii jak osoba klienta (np. zakaz zawarcia umowy z określonym klientem) czy warunki umowy, która ma być zawarta z klientem (np. nakaz zastrzegania określonych terminów płatności). Granicę w tym zakresie zawsze wyznacza samodzielność agenta determinowana brakiem stosunku podporządkowania charakterystycznego dla stosunku pracy.

Umowa agencyjna nie może wyłączać obowiązku agenta do przestrzegania wskazówek. Wynika to z art. 760¹ § 2 Kodeksu cywilnego. Przepis ten nie stoi na przeszkodzie zastrzeżeniu umownemu, na podstawie których przyjmujący zlecenie zobowiązany byłby do przestrzegania wskazówek w szerszym zakresie, niżby to wynikało z art. 760¹ § 1 Kodeksu cywilnego. W takiej jednak sytuacji nie jest wykluczone, że z uwagi na daleko idące związanie przyjmującego zlecenie wskazówkami, dana umowa winna zostać uznana za umowę o pracę.

c) obowiązek ochrony praw dającego zlecenie

Obowiązek ten również został wyraźnie przez ustawodawcę wskazany w art. 760¹ § 1 Kodeksu cywilnego, stanowiącym, że agent jest obowiązany podejmować, w zakresie prowadzonych spraw, czynności potrzebne do ochrony prawa dającego zlecenie. Agent, jako strażnik interesów dającego zlecenie, winien podejmować takie czynności jak np. akty staranności potrzebne do zachowania uprawnień z tytułu rękojmi (zawiadomienie o wadzie towaru), sporządzanie protokołów w przypadku nastąpienia szkód transportowych, zabezpieczenie dowodów potrzebnych do wykazania praw dającego zlecenie. Przyjmuje się, że powołany przepis art. 760¹ § 1 Kodeksu cywilnego nie tylko nakłada na agenta obowiązek, lecz również daje mu skuteczne wobec osób trzecich upoważnienie (pełnomocnictwo) do dokonywania czynności potrzebnych do ochrony praw dającego zlecenie.

Umowa agencyjna nie może wyłączyć obowiązku agenta ochrony praw dającego zlecenie (art. 760¹ § 2 Kodeksu cywilnego).

d) obowiązek nie wykonywania działalności konkurencyjnej

Skoro obowiązek lojalności mieści w sobie zakaz dokonywania czynności, które mogą naruszać interes dającego zlecenie, to zrozumiałe jest, że agenta obciąża zakaz wykonywania działalności konkurencyjnej w stosunku do działalności dającego zlecenie. Działalność konkurencyjna obejmuje zarówno działalność wykonywaną osobiście (np. agent produkuje towary konkurencyjne) jak i działalność polegającą na pośredniczeniu na rzecz innych przedsiębiorców konkurencyjnych (w przypadku agenta reprezentującego kilku przedsiębiorców). W konkretnych okolicznościach za naruszenie obowiązku lojalności może być uznane uczestnictwo agenta w podmiotach prowadzących działalność konkurencyjną (np. agent jest wspólnikiem spółki konkurencyjnej), czy wspieranie konkurencyjnej działalności osób trzecich (np. agent wspiera działalność konkurencyjną swojego krewnego).

Nie ma przeszkód, aby w umowie agencyjnej strony uchyliły zakaz konkurencji. Możliwe jest również, że w czasie trwania umowy dający zlecenie wyrazi zgodę na prowadzenie określonej działalności konkurencyjnej przez agenta.

Zakaz wykonywania działalności konkurencyjnej dotyczy również agentów ubezpieczeniowych. Jeżeli zatem agent ubezpieczeniowy reprezentuje jednego ubezpieczyciela, to bez jego zgody nie może zawrzeć kolejnej umowy agencyjnej z innym ubezpieczycielem oferującym konkurencyjne produkty ubezpieczeniowe. Jeżeli zawrze taką umowę bez zgody ubezpieczyciela, naruszy w ten sposób obowiązek lojalności, co może stanowić podstawę wypowiedzenia przez ubezpieczyciela umowy agencyjnej ze skutkiem natychmiastowym (art. 764² § 1 Kodeksu cywilnego). Należy podkreślić, że przepisy ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym, w szczególności art. 11 ust. 2, nie zawierają upoważnienia do prowadzenia działalności na rzecz innych zakładów ubezpieczeń. Zagadnienie to winno zatem być rozstrzygane w oparciu o art. 760 Kodeksu cywilnego.

e) obowiązek pieczy nad rzeczami dającego zlecenie

Z obowiązku lojalności wyprowadza się obowiązek agenta sprawowania należytej pieczy nad rzeczami dającego zlecenie, otrzymanymi w związku z wykonywaniem umowy agencyjnej. Chodzić tu może np. o próbki towarów, materiały reklamowe czy cenniki. Po zakończeniu umowy agencyjnej agent winien takie rzeczy zwrócić dającemu zleceniu, chyba że agentowi przysługuje na nich prawo zastawu zgodnie z art. 763 Kodeksu cywilnego.

f) obowiązek badania kondycji finansowej klienta

Obowiązek ten oznacza, że agent winien ustalać kondycję finansową klienta w oparciu o informacje, do których ma dostęp bez specjalnych trudności i bez konieczności ponoszenia kosztów. Nie jest natomiast zobowiązany do zdobywania, na własny koszt, informacji dotyczących sytuacji finansowej klienta. Wyniki dokonywanej oceny winien przekazywać dającemu zlecenie stosownie do treści art. 760¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

g) obowiązek zachowania tajemnicy

Z obowiązku lojalności należy wyprowadzić obowiązek agenta do zachowania w tajemnicy informacji, których ujawnienie mogłoby naruszyć interes dającego zlecenie (np. informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa dającego zlecenie).

3. Odpowiedzialność del credere

Mimo, że na agencie ciąży – w ograniczonym zakresie (zob. wyżej) – obowiązek badania kondycji finansowej klienta, to jednak agent nie ponosi odpowiedzialności za wykonanie umowy przez klienta. Szeroko rozumiane ryzyko niewypłacalności klienta obciąża dającego zlecenie (zob. jednak art. 761⁴ Kodeksu cywilnego). Strony w umowie agencyjnej mogą jednak ryzyko to przerzucić na agenta poprzez zastrzeżenie tzw. klauzuli del credere.

Zgodnie z art. 761⁷ § 1 Kodeksu cywilnego „W umowie agencyjnej zawartej w formie pisemnej można zastrzec, że agent za odrębnym wynagrodzeniem (prowizja del credere), w uzgodnionym zakresie, odpowiada za wykonanie zobowiązania przez klienta. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, agent odpowiada za to, że klient spełni świadczenie. W razie niezachowania formy pisemnej poczytuje się umowę agencyjną za zawartą bez tego zastrzeżenia”.

Warunkiem skuteczności klauzuli del credere jest zachowanie formy pisemnej, zarówno, jak się wydaje, w odniesieniu do samej klauzuli, jak i w odniesieniu do przedmiotowo istotnych postanowień umowy agencyjnej (verba legis: „W umowie agencyjnej zawartej w formie pisemnej [...]”).

Odpowiedzialność del credere ma charakter odpowiedzialności poręczycielskiej. Oznacza to, że należy w tym zakresie stosować przepisy Kodeksu cywilnego o umowie poręczenia (art. 876-887). Jeżeli umowa nie precyzuje zakresu odpowiedzialności agenta, jest on odpowiedzialny za to, że klient spełni świadczenie. W takiej sytuacji agent nie odpowiada zatem za inne elementy zobowiązania klienta, np. za zapłatę kary umownej czy odsetek za opóźnienie.

Art. 761⁷ § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje dodatkowe ograniczenia co do dopuszczalnego zakresu odpowiedzialności agenta. Odpowiedzialność może bowiem dotyczyć tylko oznaczonej umowy (konkretna klauzula del credere) lub umów z oznaczonym klientem, przy których zawarciu pośredniczył albo które zawarł w imieniu dającego zlecenie (generalna klauzula del credere). W przypadku konkretnej klauzuli del credere odpowiedzialność agenta dotyczy oznaczonej umowy między dającym zlecenie a klientem, niezależnie od tego, czy agent przy jej zawarciu pośredniczył czy też nie. Natomiast w przypadku klauzuli generalnej wymóg oznaczoności dotyczy osoby klienta, i w takiej sytuacji odpowiedzialność agenta może dotyczyć tylko tych umów, przy których zawarciu pośredniczył lub które zawarł w imieniu dającego zlecenie.

Autorzy:
Zefiryna Bartman, radca prawny (Kancelaria BARTMAN)
dr Dariusz Bucior, prawnik (Kancelaria BARTMAN, Katedra Prawa Handlowego KUL)